Artykuły

Tatry – pochodzenie nazwy

„W dokumentach nazwa Tatr pojawia się po raz pierwszy w 1086 w przywileju cesarskim Henryka IV dla biskupstwa praskiego, w postaci Triti czy Tritri. Następnie przed 1125 występuje – powtórzona z poprzedniego dokumentu w poprawionej postaci – w rękopisie kronikarza czeskiego – Kosmasa w formie Tatri, która przez różnych wydawców tego rękopisu była źle odczytana i podawana jako Tryn, Tritri, Triti, Tryti itd. W źródłach węgierskich z XII-XIV w. nazwa istnieje w postaci Turtur, Turtul, Tortol, Tarczal, Alpes Tatrarum itd. W tej samej postaci, co dziś, w polskich źródłach nazwa pojawia się od 1255 roku. W druku nazwa ukazuje się po raz pierwszy w 1549 w formie Tatri, w pracy G. Wernhera „De admirandis Hungariae aquis hypomnemation”, a w 1639 w formie Tatry, w dziele D. Frölicha „Medulla geographiae practicae”

Z czasem ustaliła się w językach słowiańskich (polskim, słowackim i czeskim) forma Tatry, a po węgiersku i niemiecku: Tátra lub Tatra. Dawniejsze odmiany tej nazwy (Tryn, Triti, Tritri, Turtur, Turtul, Tortol, Tarczal i inne) występujące w aktach, w rzeczywistości zapewne nie istniały w potocznej mowie, ale powstały jedynie przez przekręcenie nazwy Tatr (jak to częściowo udowodniono) przez zapisujących lub przez przepisujących trudno czytelne dokumenty, albo też wskutek jakiegoś innego nieporozumienia. Zresztą nawet później, już po rozpowszechnieniu się nazwy, nieraz ją zniekształcano, np. Tartarisches Gebürge, Monts Tartares, Góry Tatarskie itd.

Nazwę Tatr różnie tłumaczono, nawet wywodząc ją błędnie od Tatarów. Pochodzenie nazwy jest zapewne ludowe, chociaż w XIX w. Podhalanie zwykle nazywali je po prostu Holami lub Halami (stąd nazwa Podhale). Wśród ludności, różnej zresztą narodowości, mieszkającej w Karpatach lub w ich pobliżu, słowo tatry prawdopodobnie w ogóle oznaczało skały i stąd góry.

U Hucułów słowo tatry na oznaczenie pionowych skał miało być używane jeszcze ok. 1900. U ludu ukraińskiego Miodobory wyróżniające się w krajobrazie malowniczymi skałami nazywały się Tołtry czy Toutry. Istnieją ślady, że nawet u samego podnóża Tatr słowo to na oznaczenie w ogóle skał było znane na Spiszu Polskim i Słowackim na przełomie XIX i XX w.

W Beskidzie Śląskim słowa tatry i tatrziska były używane przez starych górali jeszcze w latach międzywojennych na oznaczenie skał czy w ogóle nierównego, niebezpiecznego terenu, a również na stare, nieużyteczne rupieci. W powiecie oleskim na Śląsku wyraz ten był używany w nieco innym, ale podobnym znaczeniu. Nazwa Tatry występuje w Ziemiańskim Podhradziu na Słowacji jako nazwa roli czy wzgórza, a w nieco odmiennej postaci – oprócz wspomnianych już Tołtrów – w Siedmiogrodzie (Tatros, Tatrang) i nawet dalej.

W dawnej literaturze polskiej, zresztą już po ustaleniu się nazwy Tatr, występują też czasem inne na oznaczenie tych gór, np. Sarmackie Alpy (co oznaczało również Karpaty) oraz Krapak lub » Krępak, a także Karpaty lub Alpy. W dawniejszej literaturze niemieckiej często nie wyodrębniano ich osobną nazwą lecz określano je – łącznie z całym łańcuchem karpackim – mianem Karpaty (Karpathen, das Karpathische Gebirge itd.), potem wydzielono je z Karpat jako: Schnee-Gebirg (po łac. Montes Nivei), das karpathische Schneegebirg, a jeszcze później jako Zentralkarpathen (węg. Középponti Kárpátok, łac. Carpati centrales lub Carpati principales) określając tą nazwą albo całe pasmo, albo jedynie jego część – Tatry Wysokie, lub też cały masyw łącznie z pewnymi pasmami górskimi w pobliżu.

Nazwa Tatr została też z rozmaitych względów (np. reklamowych czy sentymentalnych) przeniesiona na różne domy, hotele, przedsiębiorstwa, stowarzyszenia, wyroby przemysłowe, publikacje itd., często bez rzeczywistych powiązań. Przeniesiono ją też na in. góry w pobliżu (Tatry Niżnie) lub na odległe szczyty górskie: Tour Tatra w Alpach Franc. w 1931, Tatra Peak (4560 m) w Ruwenzori w 1939, Cerro Tatra (5200 m) w Andach Argentyńskich w 1956, Szczyt (Pik) Tatry (6142 m) w Pamirze Wsch. w 1970; były to wszystko szczyty zdobyte przez alpinistów polskich.”

Tekst pochodzi z

Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej

 autorstwa Z. i W.H. Paryskich

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *